IIII in plaats van IV

Kijk goed naar een klassieke klok of horloge met Romeinse cijfers en je ziet vaak iets opvallends: op de plek van vier staat IIII, niet het kortere IV dat je uit de rest van dit systeem zou verwachten (zie de omzetregels). Dat is geen fout — het is de gangbare conventie op wijzerplaten, en al eeuwenoud: horlogemakers gebruiken deze al zeker sinds de 14e eeuw.

De meest gehoorde verklaring is visuele balans: IIII bestaat, net als VIII aan de overkant van de wijzerplaat, uit vier tekens. Dat geeft de cijferring een symmetrischer aanzien dan wanneer IV (twee tekens) tegenover VIII (vier tekens) zou staan — je oog leest de klok dan als twee gelijk ogende helften. Andere verklaringen die de ronde doen — een eerbetoon aan de Romeinse god Jupiter, of verwarring tussen IV en de eerste letters van diens naam (IVPPITER) — zijn vooral overlevering en minder goed onderbouwd dan de symmetrie-verklaring.

Een praktisch argument speelt ook mee: op een gegoten of gestanste wijzerplaat was het voor sommige oudere productiemethodes eenvoudiger om steeds hetzelfde aantal identieke gietvormen (voor I) te herhalen dan om aparte vormen voor I en V te combineren — hoewel dit argument minder vaak wordt aangehaald dan de symmetrie-verklaring.

Buiten de wijzerplaat, in lopende tekst, jaartallen of nummering, blijft IV de standaardnotatie. IIII is dus geen alternatieve schrijfwijze die je overal mag gebruiken — het is specifiek een klokmakerstraditie. Gebruik je Romeinse cijfers voor een tatoeage of datum, houd dan altijd IV aan.